Muzeum Wsi Kieleckiej

Zespół obiektów budownictwa terenów lessowych wzorowany jest na wielodrożnicy o zwartej zabudowie, jaką w XIX w. była wieś Świątniki k. Sandomierza.

Zabudowę w przyszłości uzupełnią m.in. chałupa z Szańca oraz ciąg piwnic w zboczu, które na terenach lessowych wchodziły w skład prawie wszystkich zagród. Obecnie na zespół składają się chałupy z Chrobrza i Świątnik, studnia dworska z Gór Pińczowskich, wiatrak z Pacanowa oraz figura kamienna św. Jana Nepomucena.

Chałupa z Chrobrza

Chałupa z Chrobrza pochodzi z ok. 1858 r. ze wsi wielodrożnicowej, charakterystycznej dla obszarów lessowych Kielecczyzny. Ciekawe rozwiązanie architektoniczne stanowi wejście usytuowane w szczycie.

Układ pomieszczeń półtoratraktowy: sień z izbą kuchenną – izba – komora z wyjściem na podwórze. Kolejną nietypową cechą tego budynku jest wydzielenie kuchni w sieni. Według tradycji zajmowana ona była przez dziadków, czy byłych gospodarzy, po przekazaniu ziemi następcom, pomieszczenie nazywano „dożywotką”

Ściany oparto na konstrukcji sumikowo-łątkowej. Dach zbudowano czterospadowy, poszyty słomą, ułożoną w narożach schodkowo. Chałupa jest w całości bielona. We wszystkich pomieszczeniach znajdują się gliniane polepy. Urządzenia ogniowe są z kamienia i z gliny. W izbie znajduje się prosty trzon kuchenny z nalepą do palenia otwartego ognia i kowalskim dynarkiem oraz piec grzewczy z wnęką, w której było palenisko z blachami. W kuchence umiejscowiono trzon kuchenny z blachami. Chałupę zamieszkiwała uboga wielopokoleniowa rodzina wiejska, wyposażenie wnętrza jest bardzo ubogie i prymitywnie wykonane. Pod ścianą stoi duża prycza zbita z desek do spania, obok na skrzyni przyrząd do maglowania. Na stole ustawiono święte figurki w otoczeniu bibułkowych kwiatonów. W komorze stoją podstawowe narzędzia rolnicze, drewniana dzierza, grabie i cepy.

Chałupa ze Świątnik

Chałupa ze Świątnik jest jednym z najstarszych obiektów  na terenie skansenu, Składała się ona z chałupy mieszczącej pod wspólnym dachem również pomieszczenie inwentarskie „stajnię". Chałupa miała charakter szerokofrontowy, jednotraktowy o programie: komora – sień – izba – stajnia. Została wybudowana z drewna modrzewiowego. Przyciesie leżą na gruncie i częściowo na kamieniu. Ściany powstały w konstrukcji zrębowej, a część stanowiąca stajnię w sumikowo-łątkowej.
O czasie wybudowania obiektu świadczy ozdobiony trzema rozetami napis w izbie na tragarzu „Benedic Domine Et omnes chabitantes inea Anno Domini 1758".

Najciekawszy fragment chałupy stanowi archaiczny komin typu brożyna, zwany też sztagowym. Jego konstrukcję stanowią cztery drewniane słupy, tzw. sztagi zbiegające się ku górze, a stojące na gruncie. Powiązane są poprzeczkami, do których przybito poprzeczne żerdki, na każdej ze ścian. Żerdki oplecione są szczelnie słomianymi warkoczami i polepione gliną. Część komina ponad dachem jest obłożona snopkami słomy i stanowi całość ze strzechą – czterospadową o schodkowanych narożach. W podstawie komina, dostępnej z sieni przez niskie drzwiczki urządzona jest kuchenka z trzonem z blachami najprawdopodobniej dobudowanym w późniejszym czasie. W izbie znajduje się trzon kuchenny z blachami, ogrzewacz i piec chlebowy.

Drzwi do stajni zostały wykonane w konstrukcji łątkowej z deskowaną pionowo taflą. Natomiast drzwi do sieni i komory zostały zawieszone na biegunach, zamykane drewnianą zaporą. Drzwi do sieni dodatkowo wyposażono w drewniany zamek, zwany kołowrotkiem.

Pozarolniczym, powszechnym zajęciem mieszkańców Świątnik było tkactwo. W XIX w. wieś słynęła z tkaczy, zwanych „niciorzami". We wnętrzu w obszernej komorze umieszczono warsztat tkacki i szereg sprzętów pomocniczych takich jak: potak, wijadła, szpularz, płochy i czółenka. We wszystkich pomieszczeniach zamiast podłóg położone są gliniane polepy. Wyposażenie i udekorowanie izby było bardzo skromne. Na uwagę jednak zasługuje przedstawienie Matki Bożej Kodeńskiej misternie namalowane na blasze.

Studnia kieratowa z Gór Pińczowskich

Kieratowa studnia z Gór Pińczowskich, zwana dworską to unikatowy obiekt na Kielecczyźnie i w skali całego kraju. Jest jedną z czterech studni, jakie musieli wybudować mieszkańcy Gór   i sąsiedniego Polichna ze względu na warunki hydrograficzne wsi.

Obie wspomniane wsie należały do majątku Dębińskich i pierwszą studnię wybudowano prawdopodobnie z inicjatywy dziedzica, dlatego też zwaną dworską. Nie drążono indywidualnych studni, gdyż wodę trzeba było dobywać z głębokości 80 m, co zmusiło do zastosowania nietypowego mechanizmu umożliwiającego jej czerpanie – dwukonnego kieratu, napędzającego kołowrót z linami na blokach, na których zawieszono wielkie klepkowe wiadra. Studnia dworska z Gór  Pińczowskich jest przykładem niespotykanego w budownictwie wiejskim połączenia ośmioboku z czworobokiem, nakrytych wspólnym dachem z gontu.

Inne jej cechy to: dwukierunkowość pracy kieratu, przeniesienie napędu linami, reliktowe sposoby łączenia elementów szkieletowej konstrukcji budynku i wkopanie słupów nośnych w grunt. Krokwie w części ośmiobocznej nad kieratem ułożono promieniście.

Głębinowa studnia wymurowana jest blokami piaskowca, cembrowina zaś jest ośmioboczna, wykonana z sosnowych, węgłowanych bali. Kierat składa się z pionowego, dębowego wału zwanego „królem", który był obracany przez konie przy pomocy dwóch dyszli i osadzonego na nim koła bębnowego, na które składają się trzy okręgi połączone szczeblinami. Na bębnie owinięte są liny przerzucone przez krążki i osadzone w jarzmach ponad studnią. Wiadra są zawieszone na linach. Poruszają się tak, że przy danym kierunku obrotów kieratu jedno wiadro opuszczane jest do studni, a drugie podnosi się do góry. Ich przeciwny ruch następuje po zmianie kierunku obrotów kieratu, co wiąże się koniecznością odwrócenia koni przy dyszlach.

Ze studni korzystano rano, w południe i wieczorem. Do gospodarstw dalszych wodę zabierano beczkowozami. Przy studni koncentrowało się życie towarzyskie wsi, tutaj komentowano najnowsze wieści z dworu i problemy najbliższych sąsiadów.

Wiatrak holenderski z Pacanowa

Kryty gontem wiatrak holenderski z Pacanowa, wybudowano w latach 1917-1919. Pracował on do roku 1954. Został zbudowany na planie ośmioboku. Jego unikatową konstrukcję posadowiono na dębowych podwalinach na podmurówce z kamienia polnego. Składała się z parteru i dwóch kondygnacji. Ściany wykonano w oparciu o budowę szkieletowo-ryglową, są szalowane deskami i pokryte gontem. Dach jest namiotowy  o konstrukcji krokwiowej, kryty gontem. Czapę wraz ze skrzydłami obracano w stronę wiatru za pomocą dyszla. Mechanizmy wiatraka miały charakter napędowy i transmisyjny. W jego skład wchodzą dwa skrzydła, koło paleczne, pionowy wał sztorcowy, dwa poziome koła sztorcowe, dwa wrzeciona i dwa koła cewkowe.

Figurka kamienna św. Jana Nepomucena

Na niewielkim wzniesieniu otoczony wysokimi drzewami św. Jan Nepomucen spogląda na uprawne pola.

Figurę świętego z wapienia pińczowskiego, wyrzeźbił nieznany, ale wprawny artysta w początku XX w. Święty Jan Nepomucen uważany jest za patrona strzegącego przed powodzią.