Get Adobe Flash player

Zespół Budownictwa Wyżynnego

KRZYŻ PRZYDROŻNY

Wysoki dębowy krzyż drewniany, usytuowano w skansenie na rozstaju dróg prowadzących z sektora wyżynnego w kierunku zabudowań wsi świętokrzyskiej. Zabytek małej architektury sakralnej pochodzi z okolic Włoszczowy. Według tradycji ustnej, krzyż ufundowany został przez małżeństwo Maupów w 1918 roku. Niestety nie znamy intencji fundatorów. Na słupie pionowym krzyża znajdują się rzeźbione postaci Chrystusa, czterech Ewangelistów oraz symbole Męki Pańskiej i kielich z hostią – starannie wycięte z cienkiej blachy.

 

 

 

 

 

KUŹNIA Z RADOSKI

Kuźnia z Radoski gm. Radoszyce pochodzi z 1900 r., reprezentuje typ kurny (palenisko nie ma komina), jaki na Kielecczyźnie funkcjonował do lat 40. XX w. Wzniesiona w konstrukcji wieńcowej, z sosnowych krawędziaków na dębowych przyciesiach i kamiennej podmurówce, zaopatrzona jest w szerokie dwuskrzydłowe drzwi. Kuźnia należała do wiejskiego kowala, który podkuwał konie, okuwał koła drewniane do wozów, wyrabiał pługi, brony, zawiasy, siekiery, narzędzia rolnicze. Podstawowe wyposażenie kuźni to: kamienne palenisko ze skórzanym miechem do podsycania ognia, kowadło, imadło, ręczna wiertarka - bormaszyna, oryginalne komplety narzędzi typu kleszcze, młoty, sztance, gwintowniki. Tradycje kowalskie na Kielecczyźnie sięgają XVI wieku. W sezonie turystycznym w kuźni z Radoski organizowane są pokazy przybliżające zwiedzającym tradycje kowalskiego fachu.

 

ZAGRODA Z BUKOWSKIEJ WOLI

Zagroda z Bukowskiej Woli gm. Miechów została wzniesiona w 1875 roku (chata i stodoła). W skład zagrody wchodzi dom z chlewikiem pod wspólnym dachem, stodoła, wozownia i murowana stajnia. Chałupa jest obiektem szerokofrontowym, jednotraktowym o programie komora - sień - izba - izba - chlew. Czterospadowy dach jest kryty słomą. W sieni umiejscowiono zejście do sklepionej piwnicy. Ciekawe urządzenia ogniowe pochodzą z 1908 roku. W sieni komin wyposażony w palenisko wnękowe do gotowania tzw. „letni piec”, a w izbie mniejszej piec z paleniskiem wnękowym i piecem chlebowym oraz trzon kuchenny na dwie fajerki. Murowana stajnia z kamienia jest rekonstrukcją budynku z lat 20. XX w.

Sześcioboczną stodołę, nakrywa dach zbudowany w konstrukcji sochowej, poszywany słomą. Od wschodu zagrodę z Bukowskiej Woli zamyka kryta słomą wiata-wozownia, która służyła do przechowywania wozów, sań i podręcznych narzędzi rolniczych.

W 1991 roku w zagrodzie zaaranżowano ekspozycję rzeźb Jana Bernasiewicza zatytułowaną: „OCALIĆ OD ZAPOMNIENIA. JAN BERNASIEWICZ TWÓRCA OGRODU RZEŹB”. Na wystawie zaprezentowano ponad 600 rzeźb, liczne fotografie przedstawiające mistrza Jana, jak również pamiątki, które po nim pozostały. Jan Bernasiewicz urodził się 1 czerwca 1908 r., zmarł 24 listopada 1984 r. Żył i tworzył we wsi Jaworznia-Gniewce, gm. Piekoszów, 15 km od Kielc. Do 1975 r. wspólnie z żoną Marią uprawiali pół hektara ziemi. Jego idea ocalenia dziedzictwa kulturowego dla przyszłych pokoleń znalazła niezwykły wyraz w wymyślonym przez artystę muzeum rzeźb w sadzie, które nazwał „Małe Muzeum w Jaworzni”. Tworzył je na przestrzeni 19 lat (1966-1984). Do najbardziej interesujących kompozycji i przedstawień należały: „Kapliczka na kasztanie”, „Pomnik poległych Żołnierzy Polskich w walce 1939-45 r.”, „Kopernik”, „Herody”, „Husarz”, „Mikołaj Rej”. Rzeźbił przede wszystkim w drewnie, rzadziej w kamieniu. Dłutem nadawał twarzom rozpoznawalne, indywidualne rysy, pozostałą część kłody zostawiał zazwyczaj nieobrobioną z jej krzywiznami i sękami. W 1979 r. przyjęto go do Stowarzyszenia Twórców Ludowych, otrzymał nagrodę artystyczną im. Jana Pocka, a w 1980 r. nagrodę miesięcznika „Przemiany”. Na krótko przed śmiercią, artysta przekazał cały swój dorobek Muzeum Wsi Kieleckiej.

 

ZAGRODA ZE ŚLĘZAN

Chałupa ze Ślęzan, gm. Lelów, pochodzi z przełomu XVIII/XIX w. Składa się z chałupy i pomieszczeń inwentarskich znajdujących się pod wspólnym dachem. Budynek jednotraktowy o programie komora- izba- sień- stajnia- obora. Ze względu na podmokły teren chałupę posadowiono na dębowych palach wbitych w ziemię. Dach czterospadowy, poszywany wykrętami ze słomy żytniej, na narożach układających się „w schodki”. W izbie znajdują się archaiczny piec z nalepą do gotowania na otwartym ogniu (garnki żeliwne lub gliniane stawiano na kutym dynarku) i nieco późniejsza tzw. ”kapliczka”, czyli wnęka do gotowania na blachach. W sieni szeroki komin z wnęką do wymiatania sadzy. W stajni i oborze mieszkają kozy, konie, owce, kury. W zagrodzie ze Ślęzan wzniesiono też małą, jednozapolową zrębową stodołę krytą słomą oraz studnię z drewnianą cembrowiną i z żurawiem.

 

CHAŁUPA Z ROKITNA

Chałupa z Rokita (gm. Szczekociny) została wybudowana w 1805 roku. Budynek jednotraktowy o programie wnętrz komora- izba- sień- izba- komora i zrębowej konstrukcji ścian, nakrywa czterospadowy dach, „poszywany” słomą. Chałupa reprezentuje typ zamożnego, dwurodzinnego domu z terenów wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W izbie dużej, na „siestrzanie” wyryto napis fundacyjny oraz datę wybudowania obiektu. We wnętrzach chałupy można zobaczyć wyposażenie pochodzące z początku XX wieku, charakterystyczne dla regionu. Rodzice właścicieli - „na starość”, mieszkali w małej izbie zwanej „dożywotką. W skansenie zaaranżowano w niej warsztat pracy wiejskiego stolarza, samouka z zestawem oryginalnych narzędzi. Stolarstwo było we wsi Rokitno dodatkowym zajęciem chłopów utrzymujących się głównie z pracy na roli. Chałupa została wzniesiona w skansenie w 1977 r.

 

STODOŁA Z BRZUCHANI 

Stodoła z Brzuchani (miechowskie) wchodzi w skład zagrody z Rokitna. Drewniany budynek gospodarczy o dwóch dużych "zapolach" i "boisku" wybudowano w 1860 roku, na podmurówce z kamienia polnego. Stodołę na planie sześcioboku wzniósł anonimowy cieśla, stosując rzadko spotykaną - sochową konstrukcję sześciospadowego dachu. Nad wrotami znajduje się ciekawy konstrukcyjnie, wyraźnie zarysowany okap.

 

 

 

CHAŁUPA Z NASIECHOWIC

Chałupę z Nasiechowic wybudowano w 1895 roku. Pierwszym właścicielem obiektu był miejscowy włościanin Wojciech Jakuba. Dom został wzniesiony z ciosanych bali i „połowizn" w konstrukcji sumikowo-łątkowej, posiada czterospadowy dach poszyty słomą na gładko. Jest to chałupa szerokofrontowa, symetryczna, dwutraktowa. Wewnątrz znajduje się sień przelotowa, dwie izby, kuchnia i komora. Osobne wejście w tylnej ścianie prowadzi do pomieszczenia gospodarczego. Od podwórza dobudowany jest mały spichlerzyk. Pierwotnie wszystkie pomieszczenia zaopatrzone były w gliniane "polepy". Budynek przeniesiono do skansenu ze względu na wiele archaicznych cech. Przykładem są pionowe słupy konstrukcji ścian ("łątki"), które wkopane były bezpośrednio w ziemię, a nie osadzone w podwalinie czy okna osadzone w „węgarach”. W chałupie zachowały się również przykłady starych drewnianych drzwi osadzonych na biegunach, piec ogrzewczy z paleniskiem wnękowym i piecem chlebowym, a także komin w sieni wyposażony we wnękę do wymiatania sadzy. Ekspozycja we wnętrzu chałupy z Nasiechowic prezentuje mieszkanie wiejskiego garncarza, wyposażone w meble i sprzęty z okresu międzywojennego XX wieku.

 

WARSZTAT GARNCARSKI I PIEC Z RĘDOCINA 

Warsztat garncarski jest kopią warsztatu z Rędocina, należącego do znanego twórcy ludowego Henryka Rokity, który został wybudowany został około 1900 roku przez jego ojca Andrzeja. Do budowy wykorzystany został stary drewniany dom wiejski, który wykupiono, zdemontowano, a następnie postawiono na początku zabudowy wsi, w pewnym oddaleniu od chałup mieszkalnych. Budynek o ścianach z drewna sosnowego nakrywa dwuspadowy dach kryty gontem. Wewnątrz znajduje się duży piec garncarski wykonany z cegły. Jest to piec pionowy z rusztem poziomym. Składa się on z paleniska oraz komory ogniowej oddzielonej poziomym rusztem, na którym ustawia się naczynia do wypału. Dno komory ogniowej posiada kształt kolisty i wyposażone jest w otwory. Główne pomieszczenie budynku to pracownia garncarska, która posiada dwa wejścia w ścianach wzdłużnych i dwa okna w ścianie szczytowej, przeciwległej do pieca. Na jej wyposażenie składają się elementy takie jak m. in.: ława garncarska do siedzenia podczas pracy i zamontowane do niej koła do toczenia naczyń, ława do wyrabiania gliny, specjalna konstrukcja pod powałą do suszenia wyrobów tzw. „zaluzy”, żarna do glazury czy maszyna do produkcji doniczek. W pracowni znajduje się wejście do komory pieca, w której ustawiane są naczynia gotowe do wypału. Otwór paleniska znajduje się po drugiej stronie, w pomieszczeniu służącym również jako składzik drewna na opał.

 

ZAGRODA OKOLNA Z KALINY MAŁEJ

Okół z Kaliny Małej reprezentuje typ zagrody zamkniętej spotykanej między innymi na terenach południowej Kielecczyzny oraz w miechowskiem. W jej skład wchodzą: chałupa, stajnia, obora, chlew, poddasze, chlewik i obszerna wozownia. Całość stanowi zespół zabudowań mieszkalnych i gospodarczych z połowy XIX wieku. Zagroda z Kaliny Małej wybudowana została przez rodzinę Podymów. Budynek mieszkalny o ścianach z belek sosnowych, posadowiono na wysokiej podmurówce z kamienia spojonego gliną w 1852 r. W środku zachowano przebudowy obrazujące przemiany układu wnętrz mieszkalnych z wydzieloną z izby kuchnią. Czterospadowy dach chałupy pokryto "na gładko" słomą układaną na narożach w charakterystyczne „schodki”. W bryle dachu zauważyć można archaiczny otwór „dymnika” - pozostałość po historycznych chałupach kurnych. Od tyłu do zagrody, można się było dostać przez dwuskrzydłowe wrota, umieszczone pomiędzy budynkami inwentarskimi i chlewikami. Te wzniesiono z kamienia łamanego. Drugi wjazd na podwórze prowadził przez wrota z lewej strony chałupy, wiodące bezpośrednio pod dach wozowni. W zagrodzie okolnej odtworzone zostały warunki życia zamożnej rodziny chłopskiej z lat 30. XX wieku, której właściciele oprócz uprawy roli trudnili się dodatkowo powroźnictwem i sezonowym tłoczeniem oleju.

ZAGRODA ZE ZŁOTNIK

W skład zagrody wchodzą: chałupa oraz budynek inwentarsko - gospodarczy z końca XIX w. Dwutraktowy budynek mieszkalny, wzniesiony w 1860 roku, o czym świadczy napis fundacyjny umieszczony na "tragarzu". Należał on do miejscowego kowala Ignacego Marciszewskiego i jego żony Agnieszki. Chałupa będąca jednym z najstarszych domów w Złotnikach, posiada ściany z ociosanych belek sosnowych i czterospadowy krokwiowo-płatwiowy dach, kryty strzechą ze słomy żytniej. Wnętrze budynku składało się pierwotnie z sieni, trzech izb oraz komory. Za chałupą widoczny jest zrekonstruowany drewniany budynek gospodarczy o powierzchni 72 m2 , w którym znajdują się: stajnia, obora, chlew i szopa. Oba budynki stanowią przykład ludowego budownictwa z "jędrzejowskiego".

 

ZAGRODA ZE SZCZEPANOWIC 

Okół ze Szczepanowic reprezentuje typ zagrody zamkniętej, w której budynki gospodarcze i chałupa tworzą zwarty czworobok. Ten typ zabudowy spotykano niegdyś, m. in. w dawnych powiatach: jędrzejowskim, włoszczowskim i pińczowskim. Wznoszenie okołu ze Szczepanowic rozpoczęto w tatach 1855 - 1860, a pierwszym właścicielem gospodarstwa był Wojciech Bzdela, włościanin posiadający ponad 29 morgów ziemi. Budowę zagrody w obecnym kształcie ukończono ostatecznie w latach 90. XIX wieku. Okół tworzą zrębowa chałupa (1855 r.), duża obora, spichlerzyk o sumikowo - łątkowych ścianach (przełom XIX i XX w.) oraz wiata - wozownia. Dodatkowo w roku 1912, na terenie wozowni wykopana została piwnica murowana z kamienia łamanego. Całość zabudowań przykrywają dachy poszyte słomą. Najstarszym obiektem w zagrodzie jest jednotraktowa, szerokofrontowa chałupa o ścianach z ciosanych z bali sosnowych i krawędziaków, węgłowanych na nakładkę obustronną z pozostawionymi „ostatkami”. Wnętrze tworzą sień izba i komora oraz alkierz, dobudowany na przełomie XIX i XX wieku. W izbie mieszkalnej znajduje się piec z paleniskiem wnękowym i zapiecek, a także piec chlebowy. Chałupę przykrywa czterospadowy dach kryty strzechą "na gładko", a na narożach - "w schodki". Wejście do okołu prowadzi przez dwuskrzydłową bramę z lewej strony domu. Z tyłu zabudowania znajduje się rekonstrukcja drewnianej węgłowanej stodoły krytej słomą .

 

WIATRAK Z GRZYMAŁKOWA

Wiatrak typu "holender" z Grzymałkowa (gm. Mniów) wybudowano w 1931 roku - pierwotnie we wsi Pakuły pow. Końskie, skąd w 1947 roku został przeniesiony do Grzymałkowa. W 1976 roku młyn został zakupiony dla Muzeum Wsi Kieleckiej i przeniesiony (w 1990 r.) do skansenu. Zbudowany na planie ośmioboku, składa się z parteru, pierwszej i drugiej kondygnacji. Posadowiony na ośmiu dębowych podwalinach ułożonych na podmurówce z kamienia polnego. Ściany zbudowane są w konstrukcji szkieletowo-ryglowej, szalowane deskami. Mechanizmy wiatraka –napędowy i transmisyjny- to dwa skrzydła („śmigi”), wał skrzydłowy, koło paleczne, pionowy wał sztorcowy, dwa poziome koła sztorcowe, wrzeciona i dwa koła cewkowe. „Holendra” z Grzymałkowa przykrywa dwuspadowy dach, o konstrukcji krokwiowo - jętkowej, z charakterystycznym „naczółkiem” widocznym od strony „śmig”. Tworzy on ruchomą „czapę” typową dla wiatraków holenderskich. Mechanizm obrotowy „czapy” posadowiono na kole z dwóch „krążyn” drewnianych. Na dolnej, wspartej na „oczepie” ścian umocowano szynę stalową, po której poruszają się wózki o żeliwnych kółkach. Na wózkach wsparto belki stanowiące podstawę dachu. „Czapę” wraz ze skrzydłami obracano w stronę wiatru za pomocą drewnianego dyszla.

 

WIATRAK Z DĘBNA

Młyn wietrzny typu słupowego zwany "koźlakiem", wybudował w roku 1880 Michał Binkowski. Należy on do najstarszych i zarazem ostatnich, wiatraków drewnianych, zachowanych w Górach Świętokrzyskich. Do lat 50. XX wieku w okolicach Kielc można było zobaczyć jeszcze około 15 tego typu obiektów dawnego przemysłu wiejskiego. Większość z nich przestało pracować na przestrzeni lat 1955-1965. Podstawę konstrukcyjną wiatraka słupowego stanowił pionowy "sztymber", umocowany w skrzyżowanych belkach przyciesi, wzmocniony dodatkowo sześcioma "zastrzałami" - tzw. "kozłami". Potocznie całą tę konstrukcję nazywano „kozłem” – stąd nazwa tego typu młynów. Pionową oś wiatraka obejmuje "siodło", na którym wspierają się "pojazdy" - dwie ważne konstrukcyjnie ruchome belki, między którymi mocowano dyszel. Cały budynek o konstrukcji słupowo-ryglowej, szalowanej deskami obracano w kierunku wiatru za pomocą liny i kołowrotu, nakładanego na dębowe słupki, wkopane na obwodzie budowli. W szczytowej partii dachu ozdobnie ułożone odeskowanie tworzy sylwetkę krzyża. Mechanizm wiatraka słupowego składa się z trzech zespołów: napędowego, transmisyjnego i roboczego. Przemiał odbywał się w jednym złożeniu kamieni młyńskich, zabezpieczonych drewnianą osłoną - tzw. "łubem". Stamtąd "mlewo" przemieszczało się do odsiewacza cylindrycznego, gdzie następowało jego czyszczenie i segregacja. Uzyskanie dobrej jakości mąki z żyta wymagało przynajmniej czterokrotnego przemiału. "Koźlak" z Dębna posiada sprawne, zachowane niemal w całości oryginalne wyposażenie i mechanizmy. Jest uruchamiany podczas Święta Chleba.

 

WIATRAK Z GRZMUCINA

Młyn wietrzny drewniany z Grzmucina typu "paltrak" wybudowano w 1921 r.,
w miejscu zniszczonego starszego wiatraka kozłowego. Obiekt postawiono na zamówienie młynarza Józefa Jaszewskiego z Grzmucina gm. Gózd, woj. mazowieckie (niegdyś woj. kieleckie, później radomskie). Wzniósł go cieśla i budowniczy młynów wietrznych, niejaki Paluszkiewicz, który w okolicy wybudował jeszcze co najmniej dwa podobne „paltraki”. W wiatraku prowadzono przemiał do 1950 r. Jest on jedynym zachowanym do dziś wiatrakiem rolkowym.

Budynek „paltraka” obracano do kierunku wiatru przy pomocy ręcznego kołowrotu z liną zwanego „babą”. Wiatrak posadowiono na niskim, centralnym palu oraz na sześciu stalowych wózkach z rolkami, poruszających się po stalowej szynie w kształcie okręgu, umieszczonej na drewnianym pierścieniu, wspartym na kamiennym fundamencie. Na wózkach opiera się „krzyżulec” z belek dębowych, w który wczopowane są słupy nośne szkieletowej konstrukcji budynku, uzupełnionej ryglami oraz poziomymi belkami trzech kondygnacji wiatraka.

Mechanizm paltraka tworzą: „śmigi” (skrzydła), wał skrzydłowy z kołem blatowym (widoczny na trzeciej kondygnacji) i pionowy wał z kołem bąklowym przechodzący przez wszystkie kondygnacje wiatraka. Na drugiej kondygnacji wiatraka zainstalowano dwa mlewniki, czyli złożenia kamieni młyńskich zwanych „fracuzami". W dolnej kondygnacji znajdują się odsiewacze do mąki oraz obudowa na urządzenia pomocnicze stanowi stawidło, czyli hamulec widoczny na trzeciej kondygnacji. Po zahamowaniu skrzydeł możliwe było dokładanie lub zdejmowanie tzw. „napióru” na śmigach, regulującego szybkość obrotu skrzydeł.

Polityka COOKIES
Wirtualny spacer
Oferta edukacyjna
Imprezy zlecone
Noclegi
Questy
Media o nas
Martyrologia Wsi Polskich
Programy MINISTERSTWO
Programu UNIJNE
Piotr Gan - Kolberg Kielecczyzny

Nasi partnerzy:

  • Instytut Pamięci Narodowej
  • Radio Kielce
  • Wrota Świętokrzyskie
  • Urząd Marszałkowski w Kielcach
  • Zespół Państwowych Szkół Plastycznych w Kielcach
  • Radio Fa Ma
  • TVP KIELCE
  • Radio Plus
  • Echo Dnia
  • Gazeta Wyborcza Oddział Kielce
  • Ludowe inspiracje
  • Kielce.pl
  • Świętokrzyskie. Jakie cudne...
  • ROT Świętokrzyskie
  • CK Dzieciaki
  • Radio FRI
  • Wodociągi Kieleckie
  • Muzeum otwarte na edukacje
  • skanseny.net
  • Gramy Razem dla Świętokrzyskiego
  • Ciekawe Kielce
  • MK Bowling
  • Archiwum Państwowe w Kielcach
  • Delfin
  • Szlak przygody
  • WFOŚiG