Okupacyjne losy mieszkańców wsi Kresów Wschodnich

Zapraszamy na IX konferencję naukową „Wieś polska podczas II wojny światowej – Wieś polska we wschodnich województwach II Rzeczypospolitej w latach 1939–1945”. Konferencja ma na celu m.in. usystematyzowanie i uzupełnienie dotychczasowego stanu badań nad dziejami wsi kresowej podczas okupacji niemieckiej.

Tegoroczne obrady poświęcone będą  okupacyjnym losom mieszkańców wsi leżących we wrześniu 1939 r. na terenie siedmiu wschodnich województw II Rzeczypospolitej Polskiej, tj. lwowskiego, nowogródzkiego, poleskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wileńskiego i wołyńskiego.

Organizatorzy zapraszają do dyskusji o najnowszej historii Kresów Wschodnich i losach ich mieszkańców. Dzieje tej części Rzeczypospolitej różniły się od okupacyjnych doświadczeń przedwojennych województw centralnych i zachodnich. Zdecydowała o tym geografia, a raczej geopolityka lat trzydziestych XX w.

Wybuch II wojny światowej był czynnikiem, który zapoczątkował radykalną zmianę rzeczywistości politycznej i społeczno-gospodarczej tej części przedwojennej Polski. Zakończenie działań wojennych w 1939 r. rozpoczęło proces totalnej sowietyzacji tych obszarów. Jej ofiarami padli dotychczasowi gospodarze Kresów.

Od 1941 r. ziemie te zostały objęte okupacją niemiecką, a okupant politykę eksploatacji i terroru uczynił niemal konstytutywną cechą w relacjach z mieszkańcami wsi. Był to efekt bezpośrednich działań niemieckiej administracji okupacyjnej, a także polityka antagonizowania społeczności, wspólnot i całych narodów. Te doświadczenia w połączeniu z ponownym wkroczeniem Armii Czerwonej w styczniu 1944 r. przyczyniły się do gruntownej zmiany systemu społeczno-gospodarczego, oblicza społecznego oraz narodowościowego polskich Kresów Wschodnich.

W konferencji wezmą udział historycy badacze  dziejów II wojny światowej, badacze podejmujący tematykę okupacyjnej codzienności.

Organizatorami wydarzenia są Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich/ Muzeum Wsi Kieleckiej

Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach oraz Instytut Historii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach.

IX konferencja naukowa „Wieś polska podczas II wojny światowej – Wieś polska we wschodnich województwach II Rzeczypospolitej w latach 1939–1945”

18 listopada 2026 r., Delegatura Instytutu Pamięci Narodowej w Kielcach, ul.  aleja Na Stadion 1 (sala konferencyjna)

Program konferencji:

9.00  – rozpoczęcie konferencji i powitanie gości

9.15 – wręczenie certyfikatów uczestnikom III konferencji popularnonaukowej studentów „Wieś polska podczas II wojny światowej”

I panel 9:30 – 11:35

Losy mieszkańców Kresów Wschodnich

Moderator: Magdalena Kopeć

1. Dr ŁUKASZ CHROBAK (Oddział IPN w Rzeszowie), Ziemianie wschodniej części województwa lwowskiego w pierwszych miesiącach II wojny światowej (9.30 – 9.50)
2. Dr JOANNA NIKEL (Instytut Pileckiego), Heimkehr. Przesiedlenia ludności etnicznie niemieckiej z terenów dawnych wschodnich województw II RP w narodowosocjalistycznej propagandzie i polityce narodowościowej w latach 1939-1940 (9.50 – 10.10)
3. Dr RUSLANA MARTSENIUK (Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego w Warszawie), Ucieczka czy ratunek? Mieszkańcy wsi kresowych w aktach śledczych NKWD (1939-1941) (10.10 – 10.30)
4. Dr MARIOLA SERAFIN (Muzeum Historii Polski), Od deportacji przez Monte Cassino do Betlejem. Wojenne i powojenne losy Janiny Kubackiej (10.30 – 10.50)
5. PAWEŁ NOWIK (Oddział IPN w Białymstoku), Ewakuacja Polaków z Litewskiej Socjalistycznej Republiki Ludowej w 1945 r. (10.50 – 11.10)

Dyskusja 11:10 – 11:20

Przerwa 11:20 – 11:35

II panel 11:35 – 13:45

Zbrodnia Wołyńska

Moderator: dr hab. prof. UJK Jerzy Gapys

• Dr JOANNA KARBARZ–WILIŃSKA (Oddział IPN w Gdańsku), Zbrodnie ukraińskich nacjonalistów w latach 1939-1944  w Bokowie na Tarnopolszczyźnie we wspomnieniach ocalałych mieszkańców (11.35 – 11.55)
• Dr KAROL KUBICKI (badacz niezależny), Zbrodnie ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej w świetle księgi zmarłych parafii rzymskokatolickiej w Ostrowie (powiat Sokal) (11.55 – 12.15)
•  MARIA ZIMA-MARJAŃSKA (Centrala Instytutu Pamięci Narodowej), Węgrzy wobec zbrodni wołyńskiej (12.15 – 12.35)
• Prof. dr hab. MIROSŁAW SZUMIŁO (Centrala Instytutu Pamięci Narodowej), Ukraińscy Sprawiedliwi ratujący Polaków w czasie Zbrodni Wołyńskiej – próba portretu zbiorowego, (12.35 – 12.55)

Dyskusja 12:55– 13:05

Przerwa 13:05 – 13:45

III panel 13:45 – 15:35

Sytuacja ludności żydowskiej

Moderator: dr Tomasz Domański

1. Dr WOJCIECH HANUS (Oddział IPN w Rzeszowie), Zagłada Żydów w Borysławiu (13.45 – 14.05)
2. Dr TOMASZ GONET (Oddział IPN w Katowicach), Pomoc Żydom na wsiach przedwojennego województwa stanisławowskiego w latach okupacji niemieckiej 1941-1944 (14.05 – 14.25)
3. MARCIN MAKARCZUK (Oddział IPN w Białymstoku), Wieś Wileńszczyzny jako przestrzeń pomocy Żydom w czasie okupacji niemieckiej (14.25 – 14.45)
4. Dr MICHAŁ SIEKIERKA (Oddział IPN we Wrocławiu), Pamiętnik Fani Laufer i rekonstrukcja lokalnej sieci pomocy Żydom w Kreis Złoczów (14.45 – 15.05)
5. Dr SORAYA KUKLIŃSKA (Centrala Instytutu Pamięci Narodowej), Losy Żydów z Nowogródka i okolic na przykładzie relacji Feli Abramowicz (15.05 – 15.25)

Podsumowanie i zakończenie konferencji 15:35 – 15:45