Wróżby adwentowe i końcoworoczne w kulturze ludowej

Mieszkańcy dawnej wsi na Kielecczyźnie nigdy nie mogli być pewni tego, co przyniesie przyszłość. Ich byt zależał od wielu czynników, wśród których najbardziej istotne były aspekty meteorologiczne, społeczne (ze wskazaniem na matrymonialne) oraz okołorolnicze. Stąd też istniała wśród społeczności wiejskich potrzeba poznania przyszłości przy pomocy różnorakich wróżb, będących swoistymi rytuałami, powtarzanymi każdego roku o określonej porze.

            Wróżbą, zgodnie z definicją, jest magiczne odgadywanie przyszłości, a pomocne w tym zakresie są m.in. sny, doznania, przedmioty, czynności i swoista interpretacja różnych zjawisk, często pozaracjonalna. Czynność wróżenia towarzyszy wielu obrzędom oraz świętom ludowym, głównie jednak tym przypadającym w momentach przełomowych. Okresem sprzyjającym więc wróżbom był, m.in. Adwent oraz czas od Bożego Narodzenia do Nowego Roku.

            Wróżby listopadowe rozpoczynano już w dniu Wszystkich Świętych. Wówczas starano się przewidzieć, do jakiej zimy należy się przygotowywać: czy będzie łagodna, czy może mroźna i śnieżna? Kierowano się przy przepowiadaniu przysłowiami, jak, np. „Na Wszech Świętych sztuka, utnij gałąź z buka: gdy już soku nie ma, będzie tęga zima”. Także i w Zaduszki można było podjąć próbę odczytania przyszłości z aury i natury: „Gdy na Zaduszki ziemia jeszcze sucha, a na Marcina węgierka dmucha, obaczyma, zima będzie taka, że choć i w pole na bosaka”.

            11 listopada przypada dzień św. Marcina, którego atrybutem była gęś – stąd też przygotowywano gęsinę i wyprawiano uczty na cześć tego świętego. Wykorzystywano tę okazję do uczynienia wróżby – jeśli kość piersiowa upieczonego ptaka była biała, wówczas można było się spodziewać śnieżnej zimy. Ponadto: „Gdy św. Marcin w śniegu przybieżał, będzie po pas całą zimę leżał”. W tym też dniu kończono wszelkie prace w polu.

            Na Kielecczyźnie, tradycyjnie, tzw. „Prządki”, czyli spotkania dziewcząt i kobiet starszych podczas długich zimowych wieczorów, rozpoczynano w dniu św. Katarzyny, 25 listopada. Wówczas, najczęściej w największej izbie we wsi, kobiety przędły, darły pierze oraz robiły na warsztatach tkackich. Młode dziewczęta zaś wróżyły. Władysław Siarkowski podaje następującą wróżbę katarzynkową z końca XIX wieku: „Biorą patyk z osikowego drzewa, na nim każda wiąże kulkę z pakuł konopianych, następnie stawiają ten patyk w bliskości otworu, skąd wydobywają się płomienie rozpalonego ognia pod piecem; które kulki od wychodzących płomieni zajmą się, to ich właścicielki mogą być pewne, że ściągną chłopaków do siebie, starających się o ich rękę”. Kawalerowie w tym dniu zaś wyprawiali bal zwany gałdą.

            Wróżby bożonarodzeniowe oraz noworoczne były nie mniej powszechne. Zwracano uwagę na dni od Bożego Narodzenia do Trzech Króli i z tego wnioskowano, jakiej pogody można spodziewać się w kolejnych miesiącach. Jeśli zaś gałązka wiśni, umieszczona w butelce z wodą 25 grudnia, puści listki w dniu Trzech Króli, wówczas można spodziewać się roku obfitującego w owoce.

Łukasz Wołczyk

Dział Etnografii