Wystawy

„Od garnka do figurki. Ceramika ludowa na Kielecczyźnie” to tytuł wystawy w Parku Etnograficznym w Tokarni, której otwarcie nastąpi wraz z rozpoczęciem nowego sezonu turystycznego.

Glinianych naczyń nikt już chyba nie używa tak jak dawniej. Każdy je natomiast zna. Niektórzy pamiętają z kuchni u babci, inni znają z autopsji; używali w domach, kupowali na jarmarkach i targach, gdzie garncarze przywozili swój towar. Na straganach pojawiały się również ceramiczne gwizdki – ptaszki czy koniki. Rzadziej figury świętych. Te raczej wykonywano na użytek domowy.
Garncarstwo na Kielecczyźnie należało do najważniejszych i najtrwalszych rzemiosł wiejskich regionu. Sprzyjały mu warunki naturalne – dostęp do dobrej jakości złóż gliny, a w późniejszym czasie gęsta sieć lokalnych ośrodków, takich jak Chałupki, Iłża, Rędocin czy okolice Ostrowca Świętokrzyskiego. Już w XIX wieku działało na Ziemi Kieleckiej ponad pięćdziesiąt dużych ośrodków garncarskich. Były to miejsca znane przede wszystkim z produkcji naczyń użytkowych, potrzebnych w gospodarstwie: garnków, mis, dzbanów i donic, które trafiały na targi i odpusty, zaopatrując okoliczne wsie i miasteczka.
Garncarz zajmował w społeczności wiejskiej szczególne miejsce. Jego praca wymagała wiedzy o surowcu, umiejętności technicznych i wyczucia formy. Warsztat, piec i koło garncarskie stanowiły centrum rodzinnej produkcji, a umiejętności przekazywano z pokolenia na pokolenie. Formy garnków, dzbanów czy mis nie były przypadkowe. Ich smukłość lub przysadzistość, sposób wyprowadzenia brzuśca, linia szyjki i krawędzi świadczyły o lokalnym wyczuciu proporcji, utrwalanym przez pokolenia. W Chałupkach dominowały formy zwarte, solidne, o wyraźnie zaznaczonym profilu; w Iłży częściej spotykamy naczynia o lżejszej sylwecie i bardziej rozwiniętej dekoracji. Nawet jeśli różnice wydają się subtelne, tworzą rozpoznawalny „akcent” miejsca – coś na kształt regionalnego podpisu. Można więc stwierdzić, że wytwórczość ta nie była jedynie działalnością użytkową – w ornamentyce i proporcjach naczyń ujawniała się estetyka regionu, a w niej cechy poszczególnych ośrodków i indywidualnych twórców.
Z biegiem czasu asortyment się poszerzał. W warsztatach zaczęły pojawiać się figurki świętych – św. Floriana z dzbanem, św. Jana Nepomucena z krzyżem, św. Antoniego z Dzieciątkiem – a także Madonny tronujące i stojące. Często były one inspirowane obrazami ołtarzowymi, malarstwem na szkle czy drukami dewocyjnymi dostępnymi na odpustach. Obok wątku sakralnego rozwijała się tematyka świecka: pary weselne, muzykant z harmonią, kobieta z dzieckiem, pasterz z owcą. W ośrodkach takich jak Chałupki, Iłża czy Rędocin wykształciły się charakterystyczne sposoby modelowania twarzy, uproszczone sylwetki i wyrazista kolorystyka szkliw.
XX wiek przyniósł poważne przemiany – industrializację, konkurencję wyrobów fabrycznych i stopniowy zanik tradycyjnych warsztatów. Wiele rodzinnych pracowni zakończyło działalność. Jednocześnie jednak pojawiły się nowe formy wsparcia: spółdzielnie rękodzielnicze, Cepelia, konkursy sztuki ludowej oraz skup wyrobów przez instytucje kultury. To one zachęcały twórców do rozwijania wątku figuralnego, często bardziej dekoracyjnego i autonomicznego niż dawne naczynia. Cechy artystyczne w twórczości ceramicznej doceniali również indywidualni kolekcjonerzy.
Nie bez znaczenia było zainteresowanie muzeów – w tym Muzeum Wsi Kieleckiej – które dokumentowały i gromadziły prace wybitnych ceramików regionu. Dzięki temu ceramika figuralna Kielecczyzny nie tylko przetrwała, lecz stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów tożsamości artystycznej regionu: świadectwem twórczej przemiany rzemiosła w ludową rzeźbę ceramiczną.
Wystawa ma na celu pokazanie spektrum twórczego garncarzy Kielecczyzny oraz zmiany paradygmatu – od wytwórców użytkowych naczyń, poprzez poszukiwanie dekoracyjności i form symbolicznych, sakralnych, aż po rozwinięcie rzeźby figuralnej, sakralnej, a następnie świeckiej, jako pełnoprawnego nurtu ceramiki ludowej regionu. Oprócz klasyki ludowej ceramiki figuralnej, autorów wywodzących się z rodów garncarskich, zaprezentowane zostaną prace współczesnych artystów ceramicznej rzeźby figuralnej.
Wystawa w Parku Etnograficznym w Tokarni zostanie otwarta na wiosnę, w roku jubileuszowym – 50-lecia Muzeum Wsi Kieleckiej. Do wystawy powstaną specjalnie zaprojektowane ekspozytory wpisujące się we wnętrze starego spichlerza (Spichlerz ze Staszowa w Sektorze Dworsko-Folwarcznym). Autorką projektu układu przestrzennego jest dr sztuki Agnieszka Marczewska dydaktyk, projektantka wnętrz, mebli, wystaw oraz przedmiotów użytkowych z Wydziału Architektury Akademii Techniczno-Artystycznej Nauk Stosowanych w Warszawie. Kuratorką wystawy i autorką koncepcji jest Emilia Pstrągowska z Działu Etnografii MWK, etnolog i antropolog kultury, która od lat zajmuje się tradycyjnym rzemiosłem regionalnym oraz twórczością ludową i jej przemianami.
Emilia Pstrągowska
Dział Etnografii
Muzeum Wsi Kieleckiej