Wystawy

Długie listopadowe wieczory były doskonałym momentem nie tylko do wykonania wielu koniecznych choć żmudnych i czasochłonnych prac, ale również do spotkań towarzyskich, zacieśniania więzi sąsiedzkich oraz snucia różnorakich opowieści.

Listopad na dawnej wsi kieleckiej był miesiącem przygotowującym całą społeczność do zimy. Jego początek pełnił jeszcze inną, być może ważniejszą nawet, funkcję.

Jeśli październik jest wietrzny i mroźny, to nie będzie za to styczeń, luty groźny. Kultura ludowa wyróżnia całe mnóstwo okresów przejściowych w ciągu roku. Nie tylko bowiem w ramach początku lata wykonywano pewne czynności czy rytuały, nie tylko przedwiośnie było okresem oczekiwania. Po lecie, po całej włożonej w zbiory i żniwa pracy, mieszkańcy wsi musieli zacząć przygotowania do kolejnego, tym razem trudniejszego jeszcze chyba okresu – do zimy. Takim czasem przejściowym, w szerokim rozumieniu, były głównie październik i listopad. Jednakże jesienią często wyróżniano jeszcze inny, węższy czasowo, okres – tzw. Babie Lato.
Wówczas natura dawała ludziom ostatni oddech, przynosząc słoneczne i ciepłe dni. Babie Lato znaczy, po prostu, Stare Lato, a jego cechą charakterystyczną były, m.in. nici pajęczyn szybujące w powietrzu, które mieszkańcy wsi często wiązali z Matką Boską. Poprzez pajęcze sieci, które opadały na pola i łąki, miała ona błogosławić uprawom i chronić je przed zimą, mrozem i złem. Pajęczyna symbolizować miała również połączenie pomiędzy naszym światem a Zaświatami, a także być pomostem pomiędzy jedną porą roku a drugą.
Babie lato było jednak jednym z wielu punktów w codzienności mieszkańców dawnej wsi. Październik przynosił bowiem konieczność wykonywania szeregu prac, będących często kontynuacją tego, co rozpoczęto jeszcze pod koniec lata. Stąd też, w październiku, dało się zauważyć w zagrodach prace, m.in. przy młóceniu zboża, ale również przy międleniu lnu, od czego, zresztą, nazwę wziął miesiąc październik, bowiem w trakcie międlenia konieczne było odseparowanie włókien lnu od tzw. paździerzy, czyli zdrewniałych części rośliny.
W coraz krótsze, październikowe dni, szczególnie wieczorami, odbywały się spotkania zwane „Prządkami”, w trakcie których gromadzono się w największej izbie we wsi i wykonywano prace, takie jak przędzenie (skąd nazwa zwyczaju), wspomniane wcześniej międlenie czy darcie pierza. Tradycyjnie Prządki na Kielecczyźnie, jak i ogółem na terenie Polski, rozpoczynano w dniu św. Katarzyny, czyli 25 listopada, jednakże bywało i tak, że zwyczaj ten praktykowano już od drugiej połowy października. Był to nie tylko sposób na spędzenie czasu, ale przede wszystkim zacieśnianie więzi sąsiedzkich i wspólnotowych, przy okazji wykonując niezbędne, jesienne prace.
Październik był nie tylko miesiącem związanym z pracami w obejściu, ale również z aspektami duchowymi. Wówczas umacniano swoją wiarę poprzez modlitwę oraz, m.in. odmawianie różańca, co czyniono (i do tej pory się czyni) przez cały miesiąc. Co więcej, ważne było święto obchodzone 7 października, ku czci Najświętszej Maryi Panny Różańcowej, która miała chronić i wstawiać się za ludźmi modlącymi się do niej.

Autor: Łukasz Wołczyk, Dział Badań Etnograficznych

Zboże z bożej ręki wyszło, a zielsko diabeł po świecie roztrząchnął

Wrzesień w kulturze ludowej i codzienności mieszkańców dawnej wsi na Kielecczyźnie, był z jednej strony miesiącem przygotowującym całą społeczność do ostatnich porządków przed zimą i stagnacją, a z drugiej działania wykonane w tymmiesiącu miały przynieść swój plon dopiero w kolejnym roku. Od pracy wykonanej we wrześniu zależał więc przyszły dobrostan wszystkich mieszkańców danej miejscowości.